05.09.2025
Czym jest MATERIALIZM DIALEKTYCZNY? – MUSISZ to wiedzieć, jeśli jesteś LEWAKIEM!
Czym jest dialektyka?
„Starożytni filozofowie greccy byli wszyscy urodzonymi, żywiołowymi dialektykami, a Arystoteles, który wśród nich był najbardziej uniwersalną głową, zbadał już nawet najistotniejsze formy myślenia dialektycznego. Natomiast filozofia nowoczesna, jakkolwiek liczyła również świetnych przedstawicieli dialektyki (np. Descartes’a i Spinozę), grzęzła, zwłaszcza pod wpływem angielskim, coraz bardziej w tzw. metafizycznej metodzie myślenia […] Dla metafizyka rzeczy i ich odbicia myślowe, pojęcia, są odosobnionymi, stałymi, sztywnymi przedmiotami badania, danymi raz na zawsze, wymagającymi rozpatrzenia jeden po drugim i jeden niezależnie od drugiego. Metafizyk myśli zawsze samymi absolutnymi przeciwieństwami […] nowoczesna filozofia niemiecka […] znalazła swój punkt szczytowy w Heglu. Jej największą zasługą był powrót do dialektyki jako najwyższej formy myślenia. […] Jeżeli przyrodę albo historię ludzkości, albo naszą własną działalność duchową poddamy badaniu myślowemu, to powstaje przed nami zrazu obraz nieskończonego splotu związków i wzajemnych oddziaływań, w którym nic nie pozostaje tym, czym było, gdzie było, i takim, jak było, lecz wszystko się porusza, zmienia, staje się i zanika. Widzimy więc najpierw obraz ogólny, w którym szczegóły ustępują mniej lub więcej na plan dalszy, zwracamy więcej uwagi na ruch, przejścia, związki, niż na to, co mianowicie się porusza, przechodzi i wiąże. Ten pierwotny, naiwny, ale w gruncie rzeczy słuszny pogląd na świat, właściwy jest starożytnej filozofii greckiej i został jasno wypowiedziany najpierw przez Heraklita: wszystko jest i zarazem nie jest, ponieważ wszystko płynie, ciągle się zmienia, jest ciągle w procesie stawania się i zanikania.”
Europejskie myślenie, przez wieki pod ścisłym wpływem religii, uznawało rzeczy i zjawiska za odizolowane od siebie, nieulegające zmianom jakościowym, a jedynie ilościowym. Od czasu boskiego stworzenia, człowiek zawsze był człowiekiem, królestwa zawsze były królestwami, Ziemia zawsze była Ziemią. Prawa rządzące społeczeństwem były niezmienne, nienaruszalne. Ludzi przybywało lub ubywało, a stosunki między nimi pozostawały takie same. Królestwa zmieniały swe granice, lecz pozostawały ustrojami feudalnymi. Przechodziły pory roku, lecz świat pozostawał ten sam. Metafizyk widział świat jako ciągle powtarzające się cykle tego samego. Metafizyk nie widzi w rzeczach i zjawiskach wewnętrznych sprzeczności – dla metafizyka coś jest albo nie jest – coś jest dobre, albo złe, coś jest żywe albo martwe, coś jest ważne albo nieważne, coś jest sukcesem, albo porażką – te aspekty dla niego nie przecinają się ze sobą. Metafizyk widział rzeczy, jako odosobnione od siebie, odizolowanie, nie posiadające wiele wspólnego. Cóż ma przecież wspólnego pies z jaszczurką, drewno z metalem?
Dialektyka jest zaprzeczeniem tego metafizycznego sposobu rozumowania.
Wymienię kilka najważniejszych aspektów dialektycznego rozumowania:
Po pierwsze – według dialektyki rzeczy i zjawiska istnieją jako jedność przeciwieństw, czyli sprzeczności wewnętrznych. Każde zjawisko zawiera w sobie przeciwstawne tendencje, które wzajemnie na siebie oddziałują i napędzają zmiany. Nie chodzi tylko o to, że coś istnieje „obok” swojego przeciwieństwa, lecz że jedno nie może istnieć bez drugiego, ponieważ stanowią nierozłączną całość.
Nasze zrozumienie świata i budowane przez nas pojęcia opierają się właśnie na tychże sprzecznych tendencjach. Nie może być smutku bez radości. Nie może być czegoś, co jest duże, jeśli nie ma czegoś, co jest małe. Nie może być życia bez śmierci, śmierci bez życia, zimna bez ciepła, ciepła bez zimna, nie może być coś trudne, jeśli nie byłoby rzeczy łatwych, nie może być coś łatwe, jeśli nie byłoby nic trudne itd.
Rzeczy i zjawiska nie są jedynie jednym albo drugim – mogą być obydwoma przeciwieństwami naraz – mogą istnieć jako jedność przeciwieństw, które są ze sobą w konflikcie. Czy jakieś zadanie jest trudne, czy łatwe? Jakieś zadanie może mieć przecież i trudne i łatwe aspekty. Czy coś jest dobre, czy złe? Coś przecież może być po części dobre, a po części złe. Coś z pozoru dobrego może w przyszłości przerodzić się w coś złego; coś, co wydaje się złe, może przynieść dobre zmiany. W odpowiednich warunkach zło może przeistoczyć się w dobro, a smutek może przeistoczyć się w radość i odwrotnie. Czy jestem chory, czy zdrowy? Czuję się zdrowy, ale przecież mój organizm ciągle walczy z mikroorganizmami, które dostają się do mojego organizmu. Jeśli mój organizm przestanie sobie radzić – będę chory – potem znowu zdrowy. Nie istnieje sztywna, zerojedynkowa granica pomiędzy byciem chorym a byciem zdrowym.
Wszystko składa się z takich przeciwieństw. I dzięki temu wszystko jest w stanie ciągłego ruchu, ciągłej zmiany. Zmiany te, choć dzieją się w zewnętrznie określonych warunkach, są napędzane przez wewnętrzne sprzeczności. Rzeczy i zjawiska mogą być jedynie pozornie w stanie spoczynku – w rzeczywistości są cały czas w stanie zmiany ilościowej, którą często dopiero zaczynamy dostrzegać, gdy zmiany ilościowe przechodzą w zmiany jakościowe. Czy powietrze stoi w miejscu? Teraz może stoi w miejscu, ale gdy ilościowo zmienia się temperatura w poszczególnych częściach atmosfery i rosną sprzeczności z innymi częściami atmosfery, nastąpi zmiana jakościowa – powstanie wiatr. Powietrze stoi w miejscu, a potem rusza się, a potem znów stoi w miejscu i w rzeczywistości jedynie pozornie jest w stanie spoczynku. Planeta Ziemia może wydawać się zestawem powtarzających się cykli. Ale dzięki nowoczesnej nauce wiemy, że choć nie możemy zaobserwować tego gołym okiem, kontynenty przemieszczają się, gatunki ewoluują lub wymierają. Nic nie pozostaje takie samo.
Czy społeczeństwo jest zjednoczone, czy w stanie wojny domowej? Teraz jest spokojne. Lecz sprzeczności wewnątrz społeczeństwa ciągle się rozgrywają, nawet jeśli społeczeństwo pozornie wydaje się niezmienne. Teraz jest spokój, później będą protesty, później znów będzie spokój, później będą zamieszki, protesty, znowu pokój, znowu zamieszki, wojna domowa, znowu pokój, znowu protesty. Nie musi zajść żaden nacisk z zewnątrz, by te zmiany nastawały – te zmiany powstają ze sprzeczności wewnątrz społeczeństwa.
Jedyne, co pozostaje niezmienne, to ciągła zmiana. Nie wchodzi się dwa razy do tej samej rzeki – i rzeka się ciągle zmienia i my się ciągle zmieniamy.
Kolejnym aspektem dialektyki jest to, że wszystko jest ze sobą połączone. Gdy obserwujemy świat wokół nas, musimy rozbić ten świat na drobne elementy, by zrozumieć poszczególne rzeczy i zjawiska. Obserwując zwierzę, mogę zastanawiać się nad jego szczegółowymi właściwościami – jak wygląda, jak długo żyje, co je, jak się zachowuje. Po dłuższej obserwacji muszę zrozumieć, że te cechy to zwierzę musiało wykształcić w odniesieniu do otoczenia zewnętrznego – zachowania obronne przez innymi drapieżnikami, kolor skóry dostosowany do okolicznej roślinności – muszę więc zrozumieć, jak ewoluowała okoliczna roślinność i fauna, aż ostatecznie przechodzę do pytań dotyczących całej planety i całego wszechświata. Żadne wydarzenia nie rozgrywają się w zupełnej próżni – każde wydarzenie, zjawisko, ma wpływ na inne wydarzenia. Na nic nie można patrzeć, jako na odosobnioną rzecz, odosobnione wydarzenie, na które nie ma wpływu środowisko i które nie ma wpływu na środowisko. Wiedza szczegółowa jest potrzebna do wysunięcia ogólnych wniosków – te ogólne wnioski można zastosować do dalszego badania szczegółów i udoskonalania swojej wiedzy ogólnej. Nie możemy całkowicie zrozumieć zwierząt, bez rozumienia roślin. Nie możemy w całości zrozumieć roślin, bez rozumienia chemii, a chemii, bez rozumienia fizyki. Nie możemy zrozumieć drugiej wojny światowej bez zrozumienia rewolucji niemieckiej. Próby odizolowania rzeczy i zjawisk w schludne, nieprzeplatające się kategorie, to ignorowanie rzeczywistości, w której nie istnieją sztywne granice, a cały wszechświat i wszystkie zjawiska w nim zachodzące są częścią jednej całości.
Czym jest materializm?
„Wielkim, naczelnym zagadnieniem całej, a zwłaszcza nowożytnej filozofii jest kwestia stosunku myślenia do bytu. Od najwcześniejszych czasów, kiedy to ludzie, nieświadomi jeszcze zupełnie budowy własnego ciała, pod wpływem zjaw sennych wyobrażali sobie, że ich myślenie i czucie nie jest czynnością ich ciała, lecz będącej, czymś odrębnym od niego – duszy, zamieszkującej to ciało i opuszczającej je w chwili śmierci – od tych czasów musieli oni zaprzątać sobie myśli sprawą stosunku owej duszy do świata zewnętrznego. […] Zależnie od takiej czy innej odpowiedzi na to pytanie podzielili się filozofowie na dwa wielkie obozy. Ci, którzy twierdzili, że duch istniał wpierw niż przyroda […] Utworzyli obóz idealizmu. Inni zaś, którzy za pierwotną uważali przyrodę, należeli do rozmaitych szkół materializmu.”
Istnieją dwa główne nurty idealizmu. Idealizm dualistyczny zakłada, że sfera duchowa i sfera materialna stanowią dwie osobne sfery. Idealizm monistyczny zakłada, że sfera materialna jest jedynie wytworem lub złudzeniem stworzonym przez sferę duchową. Każdy idealizm zakłada, że sfera duchowa jest ważniejsza od sfery materialnej. Według idealisty nasze myśli mają pochodzenie niezależne od świata materialnego wokół nas – idea bierze górę nad materią, a ludzki geniusz, ludzka idea, świat duchowy staje się główną siłą, poprzez którą człowiek wpływa na świat.
Materializm jest zaprzeczeniem takiego poglądu. Według materializmu materia zawsze bierze górę nad światem duchowym, nad myślami. Materializm dualistyczny widzi materię i sferę duchową jako dwie osobne sfery, gdzie materia ma większy wpływ na sferę duchową, niż odwrotnie. Materializm monistyczny, czyli materializm stosowany w marksizmie, zakłada, że sfera duchowa i sfera materialna stanowią jedną całość, gdzie sfera duchowa, czy myślowa, jest produktem sfery materialnej.
Materializm monistyczny zakłada, że istnieje obiektywny, rzeczywisty świat, który istnieje niezależnie od naszego subiektywnego doświadczenia. Wszystko, co istnieje, jest materią lub przejawem materii. Ruch, energia cieplna, kinetyczna czy fale elektromagnetyczne to również różne formy, w jakich materia się ujawnia. W przeciwieństwie do idealistycznych koncepcji duchowego czy boskiego świata, te formy można zbadać i potwierdzić ich istnienie.
Jesteśmy całkowicie zbudowani z materii. Zarówno nasze ciała, jak i mózgi są zbudowane z materii – a nasze myśli to subiektywne doświadczenie reakcji chemicznych i impulsów elektrycznych w naszych mózgach. Świadomość jest przejawem materii na określonym wysokim stopniu złożoności. Atomy łączą się ze sobą, tworząc substancje i kształty. Pewne określone układy tych substancji i kształtów stały się komórkami przetwarzającymi energię. Komórki połączyły się w organizmy wielokomórkowe i aby lepiej przetwarzać bodźce pochodzące z zewnętrznego świata, ewoluowały skomplikowane układy nerwowe. Wraz ze skomplikowanymi układami nerwowymi powstały mózgi. I gdy materia osiągnęła ten odpowiedni stan złożoności, powstała świadomość, która jest manifestacją złożonej organizacji materii. Nasze myśli nie są więc abstrakcją pochodzącą ze świata duchowego, świata idei – nasze myśli są materialną częścią materialnego świata. Nasze myśli to nasz materialny umysł, który przetwarza bodźce pochodzące ze świata materialnego.
Według materializmu monistycznego istnieje obiektywny świat zewnętrzny – możemy poznać go tylko i wyłącznie przez nasze zmysły. Pierwotnie jedynie obraz, dźwięk, dotyk zamieniamy w naszych głowach w pojęcia, schematy. Nadal nasze myślenie pozostaje uzależnione całkowicie od naszych bezpośrednich doświadczeń. To nie nasze genialne idee i boskie objawienia definiują świat wokół nas – to świat materialny wokół nas definiuje, co w ogóle możemy pomyśleć. Jeżeli urodzę i wychowam się w dżungli, to pewnie będę więcej myślał o technikach przetrwania w dżungli niż o technikach produkcji przemysłowej. Plemię ludzi żyjących z dala od dużych zbiorników wodnych nigdy nie pomyślałoby o wybudowaniu łodzi, a ludzie, którzy żyją tam, gdzie nigdy nie ma śniegu, nie byliby w stanie wymyślić nart wyobrazić sobie sani czy nart. Tak samo żyjąc w miejscu, w którym nie można odnaleźć wielkich złóż węgla ani stali, najpewniej niemożliwe byłoby wymyślenie nowoczesnego przemysłu i wszystkich wynalazków, które ten przemysł umożliwił.
Materializm dialektyczny
Materializm dialektyczny, czyli podstawa Marksistowskiego światopoglądu, jest połączeniem tych dwóch trendów filozoficznych – dialektyki i materializmu. Dialektyczno-materialistyczna metoda rozumowania to zrozumienie, że wszystko jest w stanie ciągłej zmiany, ruchu, wszystko przechodzi z jednego stanu w drugi; brak zmiany jest jedynie pozorny – ale ciągle zachodzi zmiana ilościowa; zmiana ilościowa może przerodzić się w zmianę jakościową; zmiany te są napędzane przede wszystkim wewnętrznymi sprzecznościami; oraz że zmiany w jednej rzeczy mogą mieć wpływ na inne, pozornie niepowiązane rzeczy. To również zrozumienie, że materia poprzedza jakąkolwiek myśl i jakiekolwiek idee. Materia kształtuje nasze idee, nasze idee potem, poprzez naszą interakcję ze światem zewnętrznym zmieniają stan materii, a zmieniony stan materii znowu kształtuje nasze idee. Rozwój idei nie jest dokonywany jedynie przez ludzki geniusz, a przez ciągłą eksperymentację i praktykę.
Zastanówmy się nad tym: przecież potrzeba genialnego umysłu, żeby wynaleźć gitarę elektryczną. Ale żeby ją wynaleźć, musiały już istnieć warunki materialne, rozwijane przez tysiące lat rozwoju cywilizacji – ludzkość musiała stworzyć gitary i opanować energię elektryczną. Jeżeli mamy gitary i mamy energię elektryczną, wynalezienie gitary elektrycznej jest tylko kwestią czasu, gdyż te warunki materialne popchną ludzi do myślenia w tym kierunku. Podobnie, trzeba genialnego umysłu, żeby wynaleźć motocykl. Ale jeśli rower i silnik zostały już wynalezione, wynalazca motocykla w końcu się znajdzie. Tylko najpierw trzeba było stworzyć silnik, trzeba było wynaleźć wydobycie i destylację ropy, techniki metalurgiczne i tak dalej. Ten proces można śledzić przez wiele tysięcy lat, aż dojdziemy do wniosku, że ewolucja stworzyła gatunek ludzki, wyposażony w kciuki przeciwstawne, pozwalające człowiekowi eksperymentować z rzeczywistością wokół niego i tworzyć coraz bardziej skomplikowane narzędzia, jednocześnie rozwijając swoje myślenie. Materia, w postaci ludzkiego umysłu, stała się świadoma swojego istnienia i od tego czasu próbuje zrozumieć, czym tak naprawdę jest.
Materializm dialektyczny zakłada, że cała wiedza bierze się z praktyki i tylko w praktyce możemy zweryfikować swoje pomysły. Interakcja z rzeczywistością wokół nas tworzy w naszym myśleniu różne pomysły, teorie. Te teorie muszą zostać zastosowane w praktyce. Nasze umysły potrafią być mylące i doprowadzać nas do fałszywych wniosków. Musimy więc sprawdzić nasze pomysły w praktyce, odrzucić te fałszywe i zachować te poprawne. Praktyka potem doprowadzi nas do nowych teorii.
Rodzimy się w świecie, który powstał bez naszego wpływu i bez naszej zgody. Jesteśmy wyposażeni tylko w nasze zmysły, którymi poznajemy świat, w którym istniejemy. Mamy tylko kilkadziesiąt lat, by jak najwięcej zrozumieć i przekazać tę wiedzę dalej. Każde pokolenie buduje świat w oparciu o setki tysięcy lat doświadczeń, eksperymentacji i wiedzy tych, którzy byli przed nami.
Co więcej, sam materializm dialektyczny jest efektem tej właśnie dynamiki. Marksizm nie jest marksizmem dlatego, że wymyślił go wysłany przez Boga mesjasz Marks, który swoją doktrynę stworzył w oparciu o boskie objawienia, ani dlatego, że genialny umysł Marksa wyciągnął wnioski z czystego myślenia, a nie z krytycznej obserwacji świata wokół siebie. Dialektyka materialistyczna powstała, ponieważ ludzkość ustanowiła warunki jej powstania – poprzez rozwój środków wytwórczości, rozwój nauki i filozofii i postęp walki klasowej. Marksizm nazywa się marksizmem dlatego tylko, że Marks był pierwszym genialnym umysłem, który złożył te poglądy i wnioski w spójną całość i opisał je – ale gdyby nie on, to ktoś na pewno prędzej czy później by to zrobił.
Te podstawowe zasady materializmu dialektycznego afektują całą materię. Afektują więc też nasze myśli – gdyż nasze myśli są owocem świata materialnego; oraz afektują nasze społeczeństwo – gdyż społeczeństwo to my, jako materialne istoty, które mają jakieś relacje z innymi materialnymi istotami i które muszą podtrzymywać swoją materialną egzystencję. Pomyślmy o trzech prostych przykładach:
Jajko pozostawione samo sobie zamieni się w kurczę. Oczywiście, że jajko potrzebuje odpowiednich warunków, by zamienić się w kurczę – potrzebuje ciepła i bezpieczeństwa. Lecz samo ciepło, sam czynnik zewnętrzny, nie jest w stanie zamienić w kurczę kamienia. Procesy i sprzeczności, które zamieniają jajko w kurczę, znajdują się wewnątrz jajka – i chociaż wymagają pewnych warunków zewnętrznych, zmiana jest napędzana wewnętrznie. Gdy obserwujemy jajko, może nam się wydawać, że nic się w nim nie zmienia. Lecz ten brak zmiany jest jedynie pozorny, gdyż w jajku kształtuje się kurczak – zachodzi zmiana ilościowa. Gdy zmiana ilościowa dosięgnie punktu kulminacyjnego, gdy kurczak wykluje się, gdy nastąpi zmiana jakościowa, dopiero wtedy zmiana jest dla nas w oczywisty sposób dostrzegalna.
Podobne prawa można odnaleźć w myśleniu. Czasami można znaleźć się w miejscu, gdzie człowiek myśli, że wie, kim jest, wiem czego chce, wie co robi i robi to ciągle. Lecz w myśleniu cały czas zachodzi zmiana ilościowa. Człowiek chłonie nowe doświadczenia, nowe informacje, często sprzeczne z tym, co już wiedział i uważał za słuszne i prawdziwe. Te sprzeczności narastają i raz na jakiś czas ta zmiana ilościowa przerasta w zmianę jakościową, w której człowiek zmienia swoje poglądy, albo może nawet na przykład doświadczyć kryzysu tożsamości i na nowo próbuje zrozumieć, kim tak naprawdę jest, czego chce, jakie jest jego miejsce w świecie i co uważa za prawdziwe. Chłonąc doświadczenia i wiedzę tworzę i zmieniam sprzeczności w swoim myśleniu – moje myślenie jest owocem tego, że chłonę doświadczenia i wiedzę z zewnątrz – ale zmiana we mnie i rozwój mojego myślenia zachodzi poprzez to, jak w moim umyśle rozgrywają się wewnętrzne sprzeczności.
To samo odnosi się do społeczeństwa jako całości. W czasach feudalnych wielu ludziom wydawało się, że świat funkcjonuje podle boskiego przykazania i będzie zawsze wyglądał tak samo. Granice królestw przesuwały się i zmieniały się dynastie, ale charakter społeczeństwa pozostawał ten sam. Lecz ciągle następowała zmiana ilościowa w rozwoju środków produkcji, która wzmocniła klasę burżuazji. Sprzeczności pomiędzy klasami urosły do skali wojen domowych, aż feudalna arystokracja została obalona i wprowadzono system kapitalistyczny – jakościowo zmieniając charakter społeczeństwa. Obecnie wydaje się, że kapitalizm jest jedynym możliwym systemem, który pozostanie z nami do końca istnienia ludzkości, lecz w rzeczywistości ciągle zachodzą zmiany ilościowe, sprzeczności narastają, aż doprowadzą do epoki wielkich zmian. Te zmiany pochodzą z wewnątrz społeczeństwa – nie potrzeba zewnętrznej siły, by te zmiany zachodziły – chociaż zmiany te zachodzą w określonych warunkach zewnętrznych.
Materializm historyczny
Przy użyciu materializmu dialektycznego do analizy historii powstała metoda rozumienia historii zwana materializmem historycznym. Pozwala nam ona zrozumieć, że historia ludzkości nie jest napędzana przez metafizyczne siły (takie jak Bóg, albo przeznaczenie), ani przez wielkie genialne jednostki, które narzucają swoje idee światu i społeczeństwu, lecz przez materię i naszą relację z materią. Historia jest kształtowana przez produkcję – sposoby produkcji i stosunki produkcji – czyli to, w jaki sposób utrzymujemy i reprodukujemy nasze istnienie jako materialne istoty. Sposoby zaaranżowania społecznej produkcji definiują naszą relację z materią, a więc afektują nasze myślenie i tworzą nasze ideologie. Sposoby produkcji ciągle ewoluują z powodu wewnętrznych sprzeczności w nich zawartych. Kierunek historii ludzkości wraz z jego konfliktami, zmianami i odkryciami nie jest zupełnie przypadkowy, a przyczyny wydarzeń można odnaleźć w materialnych warunkach i wewnętrznych sprzecznościach społeczeństwa – które dziś, dzięki rozwojowi produkcji, technologii, polityki i nauki, możemy z łatwością zgłębiać i analizować. W ten sposób historia ludzkości nie prezentuje już się nam jako seria losowych, niepowiązanych ze sobą wydarzeń.
Najpierw żyliśmy jako plemiona i zanim opanowaliśmy siły przyrody, czciliśmy siły natury i zwierzęta. Rozumowaliśmy świat przez wąski pryzmat konkretnej społeczności, w której się znajdowaliśmy. W trakcie rozwoju metod produkcji, wraz z rozwojem pasterstwa, rolnictwa, z wynalezieniem pługu i innych narzędzi oraz z powstaniem wymiany pomiędzy społecznościami wzrosła zdolność produkcyjna – pojawiły się duże ilości nadmiaru, które pojedyncza osoba może wyprodukować. Powstały społeczeństwa klasowe i podział pracy na fizyczną i umysłową. Duchowni i arystokraci zarządzali produkcją poprzez własność nad ziemią lub bezpośrednią własność nad ludźmi pracującymi. Jednocześnie ci arystokraci i duchowni mieli tendencje do brzydzenia się pracą fizyczną, uciekali więc myślowo w idealizm i metafizykę, odcinając swoje myślenie od rzeczywistej materialnej produkcji, która jest potrzebna, by ich umysły przy życiu utrzymać.
To właśnie sposób zaaranżowania produkcji i własności tworzy ideologie, a nie odwrotnie. To, w jaki sposób my jako materialne istoty podtrzymujemy naszą egzystencję – w jaki sposób zapewniamy swoje przetrwanie i przetrwanie nowych pokoleń – dostępne nam środki wytwórczości i relacje międzyludzkie, w które wchodzimy w produkcji – to właśnie jest głównym aspektem kształtującym nasze myślenie i ideologie.
Dalszy rozwój środków produkcji i nauki doprowadził do wzmocnienia klasy burżuazji i stworzenia kapitalizmu. Kapitalizm sam wprowadził warunki przejścia na jeszcze dalszy etap, gdyż znacznie wzmocnił produkcję i klasę proletariatu.
Tu widzimy różnicę pomiędzy zmianami ilościowymi i jakościowymi oraz to jak walka klas staje się napędem społecznej zmiany. Dla klasy arystokratów, czy też feudałów, istniejący świat był już idealny. Co najwyżej mogli chcieć podbić więcej terenów, zdobyć więcej bogactw – mogli chcieć zmian ilościowych. Zmiany jakościowe nastały dlatego, że postępowa wówczas klasa burżuazji podjęła się walki klasowej z reakcyjną klasą arystokratów. Przejęcie władzy przez burżuazję, zwycięska walka klasowa zaowocowała dogłębnymi zmianami społecznymi pod względem sposobu wytwórczości, praw, moralności, wierzeń, filozofii i więcej. Od tego czasu walka klasowa toczy się głównie pomiędzy burżuazją a proletariatem. Proletariat jest obecnie jedyną klasą wystarczająco liczną i postępową, by być w stanie poprzez walkę klasową stworzyć jeszcze bardziej rozwinięte społeczeństwo. Od początków społeczeństwa klasowego proletariat jest pierwszą klasą pracującą, która jest w stanie ująć władzę i zakończyć walkę klasową – doprowadzić walkę klasową do końca, zamknąć ten rozdział historii poprzez stworzenie społeczeństwa, w którym nie istnieją różnice klasowe.
Kapitalizm musi odejść nie z powodu subiektywnych, moralnych zastrzeżeń – kapitalizm musi odejść z powodu sprzeczności pomiędzy własnością prywatną a zsocjalizowaną naturą pracy i wytwórczości. Kapitalizm już odegrał swoją historyczną funkcję poprzez wyzwolenie nauki i produkcji przemysłowej z kajdanów feudalizmu oraz stworzenie klasy proletariatu. Z czasem kapitalizm staje się jedynie regresywny i gdy kapitalizm nie jest w stanie pełnić żadnej progresywnej roli, powstaje ogólny kryzys. Pierwszy taki kryzys obserwowaliśmy w latach 1914 – 1945. Taki kryzys znów nadchodzi i znów będziemy obserwować wojny światowe, wybuchy komunistycznych rewolucji i faszystowskie próby ich tłumienia.
W społeczeństwie klasowym klasy społeczne są ustalone przez relacje człowieka z materią – przez własność, a więc i przez stosunki, w które wchodzi z innymi materialnymi istotami w trakcie produkcji. Większość ludzi będzie zawsze postępować w swoim najlepszym materialnym interesie (albo tym, co uważa za swój najlepszy materialny interes). Te interesy często wykluczają się nawzajem – gdy jedni mają więcej, inni mają mniej. Tak więc sprzeczności i walki pomiędzy klasami społecznymi w społeczeństwie klasowym są nieuniknione.
Lekcje materializmu dialektycznego dla życia codziennego
Jedną bardzo ważną lekcją materializmu dialektycznego jest to, że NIE ISTNIEJE coś takiego, jak „samodzielne myślenie”. Wasze przekonania są zlepkiem wszystkiego, co trafiło do waszych umysłów poprzez wzrok i słuch i inne zmysły. Wasze myślenie jest efektem nagromadzonych przez setki tysięcy lat doświadczeń i wiedzy ludzkości, przekazywanej wam przez rodziców, telewizję, gazety, internet, książki, szkołę itp. Tylko poprzez bycie całkowicie świadomym swojej ideologii i metod rozumowania człowiek może być odporny na medialną manipulację. Twierdząc, że nie mamy ideologii i myślimy „sami za siebie”, jesteśmy ekstremalnie podatni na manipulację. Nie rozumiejąc własnego sposobu rozumowania i źródeł informacji jesteśmy skłonni, by cudze przemyślenia i wnioski uznać za własne. W społeczeństwie klasowym każde myślenie nosi na sobie piętno klasowe. Myśląc „sami za siebie”, „zdroworozsądkowo”, najpewniej powtarzamy światopogląd narzucany przez klasy rządzące.
Dialektyka materialistyczna jest najlepszą dotąd nam znaną metodą obiektywnego rozumowania rzeczywistości. Używając dialektyki materialistycznej, wiemy, że istnieje obiektywny, rzeczywisty świat, lecz pojedynczy człowiek nigdy nie może go poznać całościowo – możemy jedynie opierać się na własnych bezpośrednich doświadczeniach i pośrednio na doświadczeniach innych.
Zadaniem ludzkości jest reprodukcja rzeczywiście istniejącego życia. To zadanie dyktuje nasze ideologie i stosunki produkcji – międzyludzkie stosunki, w które musimy wchodzić, by przeżyć i które istnieją niezależnie od naszej woli. Charakter wytwórczości, czyli sposób zaaranżowania własności dyktuje dostępne nam ideologie i cały charakter naszego społeczeństwa.
Idealiści często myślą, że system nie jest problemem, a jedynie jednostki. Metafizycy mogą myśleć, że systemu nie da się zmienić, a nasz system jest definiowany przez „ludzką naturę”. Dialektycy i materialiści wiedzą, że wszystko się zmienia i że to system produkuje jednostki. By zmienić charakter społeczeństwa, musimy zmienić charakter wytwórczości i międzyludzkie relacje panujące w produkcji.
Ponadto dialektyka materialistyczna uczy nas, że nie możemy na nic patrzeć, jako na odosobnione, niezależne od innych rzeczy. W historii nie możemy rozumieć krajów jako jednolite istoty, pozbawione wewnętrznych sprzeczności monolity, które od początku do końca istnienia mają jednolity charakter i które są prowadzone przez wielkich wodzów. W rzeczywistości kraje są historią ludzkich mas i sprzeczności między nimi. Brak materializmu historycznego prowadzi nas do uproszczonego rozumowania historii, w którym zapominamy, że rozumienie historii jest zakrzywione przez dominujące ideologie klasy rządzącej oraz zapominamy, że musimy rozpatrywać wszystkie wydarzenia wraz z ich całym kontekstem – z tym co wydarzyło się przed, równolegle i po wydarzeniu.
Tak samo nie możemy rozumieć ekonomii jako nauki odosobnionej od świata wokół niej. Ekonomia w czasach kapitalizmu lubi udawać, że bada obiektywne prawa wszechświata tak jak matematyka i fizyka. W rzeczywistości, poprzez próby oddzielenia ekonomii od socjologii, ekonomowie nie widzą, że to, co badają, to w rzeczywistości nie prawa wszechświata, nie prawa fizyki, a stosunki społeczne panujące w społeczeństwie kapitalistycznym.
Kolejną i być może najważniejszą lekcją jest – filozofia nie powinna służyć wyłącznie do intelektualnej masturbacji i zupełnie nieprzydatnych nikomu rozważań o naturze rzeczy, absolutnej idei, nie powinna być zestawem skomplikowanych słów i pojęć, które w rzeczywistości maskują płycizny przemyśleń ich autorów. Jak pisał Marks: „Filozofowie tylko rozmaicie interpretowali świat, idzie jednak o to, aby go zmienić.”
Filozofia nie powinna być dostępna tylko za drzwiami akademii, czy zakonu mnichów. Filozofia powinna być prosta, przystępna i dostępna dla każdego. W przeciwieństwie do przeszłych szkół filozofii materializm dialektyczny nie próbuje jedynie znaleźć i opisać absolutnych praw rządzących światem ani usprawiedliwiać świata takiego, jakim on jest teraz – materializm dialektyczny uczy, że ludzie mogą aktywnie zmieniać warunki wokół siebie; że ludzie mogą zerwać warunki niewolące ich – a do tego materializm dialektyczny zapewnia zrozumienie narzędzi tej zmiany; i oprócz analizowania możliwości tej zmiany materializm dialektyczny jest wezwaniem do działania.
Dodatkowe informacje
Książki polecane w nagraniu:
F. Engels - Rozwój socjalizmu od utopii do nauki
https://www.marxists.org/polski/marks-engels/1880/soc-utop/index.htm
K. Marks i F. Engels - Ideologia Niemiecka
https://marksizm.edu.pl/wydawnictwa/klasyka-mysli-marksistowskiej/fryderyk-engels/ideologia-niemiecka-i-feuerbach/
Mao Zedong - W sprawie praktyki
https://maopd.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/02/w-sprawie-praktyki-1937.pdf
Mao Zedong - W sprawie sprzeczności
https://maopd.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/02/w-sprawie-sprzecznosci-1937.pdfz
Inne polecane książki:
W.I. Lenin - Materializm i empirio-krytycyzm
https://drive.google.com/file/d/1A3TmjGS5rhtFYBM01vFvFsoqHBqP1_FO/view
W.I. Lenin - Trzy źródła i trzy części składowe marksizmu
https://www.marxists.org/polski/lenin/1913/03/3zrodla.htm
W.I. Lenin - Karol Marks
https://www.marxists.org/polski/lenin/1914/07/karol_marks.htm
J. Stalin - O materialiźmie dialektycznym i historycznym
https://maopd.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/02/o-materializmie-dialektycznym-i-historycznym-1938.pdf
K. Marks i F. Engels - Ludwik Feuerbach i zmierzch klasycznej filozofii niemieckiej
https://www.marxists.org/polski/marks-engels/1886/zmierzch_filozofii.htm
F. Engels - Pan Eugen Dühring rewolucjonizuje naukę
https://marksizm.edu.pl/wydawnictwa/klasyka-mysli-marksistowskiej/fryderyk-engels/dziela-tom-20/
F. Engels - Dialektyka przyrody
https://www.marxists.org/polski/marks-engels/1883/dial_prz/index.htm
M. Zedong - Skąd pochodzą słuszne idee człowieka?
https://maopd.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/02/skad-pochodza-sluszne-idee-czlowieka-1963.pdf
Polecane nagrania:
Czerwoni - podstawy marksizmu:
https://www.youtube.com/watch?v=P4UI5VUOmp0
https://www.youtube.com/watch?v=rBng4f4lJ60
https://www.youtube.com/watch?v=cRr6DZWjlsI
Kolektyw filmowy - Materializm dialektyczny
https://www.youtube.com/watch?v=RhSHnVK8vNo
Finnish Bolshevik - Intro to Marxist Philosophy
https://www.youtube.com/watch?v=L8z5ADTtHQk
https://www.youtube.com/watch?v=Nwq3wdvRp-s
Finnish Bolshevik - Soviet Philosophy: Mechanics vs Dialectics
https://www.youtube.com/watch?v=p6qgGkXxPcE